Druk nr 707 – analiza

Druk nr 707 (Warszawa, 28 czerwca 2016 r.)

Sprawozdanie z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2015 r.

Opis sprawozdania:

  • Działania PIP w ujęciu statystycznym:

    – 88,3 tys. kontroli u 71,4 tys. podmiotów,

    – 157 tys. adresatów działań prewencyjno-promocyjnych,

    – likwidacja bezpośrednich zagrożeń dla życia lub zdrowia 71 tys. osób,

    – wyegzekwowanie badań i pomiarów czynników szkodliwych na stanowiskach pracy dla 3,5 tys. osób,

    – 8,3 tys. umów o pracę zawartych zamiast umów cywilnoprawnych,

    – 1,9 tys. umów o pracę zawartych z osobami pracującymi wcześniej bez żadnej umowy,

    – wyegzekwowanie 207,5 mln zł należności ze stosunku pracy,

    – 3,4 tys. pracodawców – kończących z sukcesem programy prewencyjne,

    – 14,8 tys. powiadomień innych organów o stwierdzonych nieprawidłowościach.

  • Bezpieczeństwo i ochrona zdrowia w miejscu pracy

    – Inspektorzy pracy przeprowadzili 33,5 tys. kontroli tematycznych dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy.

    – Inspektorzy pracy zbadali okoliczności i przyczyny 2 024 wypadków przy pracy zgłoszonych do PIP w 2015 r. – w wypadkach tych poszkodowanych zostało 2 301 osób, w tym 272 osoby poniosły śmierć, a 709 doznało ciężkich obrażeń ciała.

    – Miejsca pracy, w których ryzyko utraty życia lub zdrowia jest najwyższe, to: teren budowy, miejsce produkcji oraz teren leśny. Wśród poszkodowanych ze skutkiem śmiertelnym w ww. miejscach wykonywania pracy ok. 40% osób świadczyło ją na podstawie innej niż stosunek pracy.

    – Częste okoliczności towarzyszące wypadkom: krótki staż pracy w zakładzie, bycie osobą starszą, praca w godzinach nadliczbowych lub w porze nocnej, w warunkach nadmiernego obciążenia fizycznego lub psychicznego powodujących zmęczenie i spowolnienie reakcji bądź nagły stres.

    – Należy pamiętać, że statystyki publiczne GUS odnotowując systematyczny spadek liczby wypadków przy pracy (zgłoszonych) nie ujmują dużej części wypadków zaistniałych, którym ulegają osoby niebędące pracownikami (karty wypadków sporządza dla nich ZUS).

    – Wyniki kontroli stosowania środków zapobiegających wypadkom przy pracy w zakładach, w których odnotowano ich najwięcej: wielu pracodawców nie dostrzega znaczenia oceny ryzyka zawodowego; wsparcie pracodawców przez inspektorów pracy w zakresie umiejętności analitycznego podejścia do problemu wypadkowości przyniosło spodziewane skutki w zakładach rekontrolowanych, w których skala nieprawidłowości uległa znaczącemu obniżeniu; w większości zakładów corocznie zmniejszała się liczba wypadków przy pracy, chorób zawodowych oraz przypadków pracy w warunkach zagrożenia czynnikami szkodliwymi lub niebezpiecznymi; brak środków finansowych może utrudniać zapewnienie wymaganego przepisami poziomu bezpieczeństwa pracy, ale decydujące jest zaangażowanie w sprawy ochrony pracy pracodawców i kadry kierowniczej oraz praktyczny udział pracowników w zarządzaniu ryzykiem zawodowym na stanowiskach pracy.

    – Szczególnie naganne zjawiska: brak odpowiedniego przygotowania pracowników do pracy (badania lekarskie, szkolenia bhp i ocena ryzyka zawodowego), niekompletne informacje o czynnikach niebezpiecznych; w budownictwie: nieprawidłowo zmontowane i niekompletne rusztowania, niezabezpieczona ochronami zbiorowymi praca na wysokości, niezabezpieczone wykopy, niezapewnienie instrukcji bezpiecznego wykonywania robót, praca bez wymaganych kwalifikacji.

    – Priorytety PIP w zakresie budownictwa: prowadzenie kompleksowych kontroli przestrzegania przepisów bhp na dużych budowach oraz w zakresie funkcji przypisanych kierownikom budów; wspieranie działań firm budowlanych – sygnatariuszy Porozumienia dla Bezpieczeństwa w Budownictwie – w aspekcie wdrażania na budowach standardów bhp; dalsze intensyfikowanie krótkich, powtarzalnych kontroli ukierunkowanych na skuteczną likwidację bezpośredniego zagrożenia dla życia lub zdrowia; prowadzenie działań informacyjnych i promocyjnych dotyczących spełniania wymagań bhp.

    – Duża część użytkowanych w zakładach obrabiarek do obróbki skrawaniem metali nie została dostosowana do minimalnych wymagań bhp.

    – Wyniki kontroli na kolei: nieprawidłowości dotyczące zabezpieczenia osób pracujących na zamkniętym dla ruchu torze, ale znajdującym się w bezpośrednim sąsiedztwie torów czynnych.

    – Wyniki kontroli w zakładach usług leśnych: nastąpiła nieznaczna poprawa przestrzegania przepisów bhp. Najwięcej zastrzeżeń inspektorów pracy budziło nieprzestrzeganie przepisów przy prowadzeniu prac szczególnie niebezpiecznych; jedną z głównych przyczyn nieprawidłowości jest wciąż niedostateczny poziom wiedzy pracodawców o bhp.

    – Wyniki kontroli w podziemnych zakładach górniczych i w firmach świadczących usługi górnicze: nieprzedstawienie w protokołach powypadkowych środków i wniosków profilaktycznych, nieustalenie wszystkich przyczyn wypadku, ustalenie błędnych przyczyn wypadku niemających odzwierciedlenia w okolicznościach opisanych w protokołach powypadkowych; niewystarczający stan bezpieczeństwa pracy na drogach komunikacyjnych oraz w zakresie użytkowanego sprzętu do odstawy urobku, niewłaściwy stan techniczny dróg komunikacyjnych; nieprzestrzeganie przepisów o przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym, naruszanie prawa do odpoczynku tygodniowego, zatrudnianie pracowników w godzinach nadliczbowych w związku ze szczególnymi potrzebami pracodawcy w warunkach przekroczenia NDS/NDN oraz nieprawidłowe kwalifikowanie prac wykonywanych w godzinach nadliczbowych w warunkach przekroczenia NDS/NDN.

    – W świetle przedstawionych wyników działań nadzorczo-kontrolnych PIP w zakresie bhp należy uznać, że wskazane i uzasadnione jest: doradztwo oraz motywowanie małych i średnich pracodawców do angażowania się w sprawy ogólnej organizacji pracy, właściwego przygotowania pracowników do pracy, a także skutecznego nadzorowania stanowisk pracy; kontynuowanie intensywnych działań kontrolnych w sektorach i zakładach wysokiego ryzyka utraty zdrowia lub życia; realizacja przedstawianych przez PIP wniosków legislacyjnych służących wzmocnieniu prawnej ochrony zdrowia i życia pracujących; objęcie obowiązkiem zgłoszenia do PIP wszystkich śmiertelnych, ciężkich i zbiorowych wypadków związanych z pracą, niezależnie od podstawy jej świadczenia.

  • Prawna ochrona pracy

    – Stan przestrzegania przepisów z zakresu prawnej ochrony pracy należy uznać za niezadowalający.

    – Głównym przedmiotem skarg było wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia należne pracownikowi.

    – Wiele uchybień stwierdzono w zakresie realizacji unormowań dotyczących czasu pracy.

    – Nierzadko pracodawcy nie prowadzą ewidencji czasu pracy lub prowadzą ją w sposób nierzetelny po to, by ukryć faktyczną liczbę godzin przepracowanych przez pracowników. Takie praktyki powodują, że nie sposób ustalić rzeczywistego poziomu należnych pracownikom świadczeń ze stosunku pracy.

    – Pracodawcy nie potrafią skorzystać z możliwości, jakie dają znowelizowane w 2013 r. przepisy o czasie pracy – pomimo dopuszczalności wprowadzenia okresu rozliczeniowego przedłużonego do 12 miesięcy czy ruchomego czasu pracy, w dalszym ciągu odnotowywane są nieprawidłowości polegające na zatrudnianiu pracowników powyżej przeciętnie 5 dni w tygodniu w przyjętym okresie rozliczeniowym, zatrudnianiu z naruszeniem przepisów o 11-godzinnym odpoczynku dobowym i 35-godzinnym odpoczynku tygodniowym, zatrudnianiu w godzinach nadliczbowych ponad dopuszczalny limit w roku kalendarzowym, nieudzielaniu pracownikom co czwartej niedzieli wolnej od pracy, ponownym podejmowaniu pracy w tej samej dobie.

    – Inspektorzy zwracają uwagę na problemy ze zgromadzeniem materiału dowodowego dostatecznie potwierdzającego faktyczne warunki wykonywanej pracy właściwe dla stosunku pracy, a nie zawartej umowy cywilnoprawnej.

    – W 2015 r. zakończono trzyletni cykl kontroli przestrzegania przepisów dotyczących zawierania i rozwiązywania umów terminowych. Zaniepokojenie budzi liczba umów długoterminowych, zwłaszcza zawartych na okresy powyżej 5 lat.

    – Jedną z podstawowych przyczyn ujawnianych nieprawidłowości jest zawiłość przepisów i problemy z ich interpretacją.

    – Wprowadzone w ostatnich latach nowelizacje przepisów o czasie pracy (w 2013 r.), o zawieraniu umów terminowych czy o urlopach rodzicielskich nie tylko nie wyeliminowały problemów interpretacyjnych, ale wygenerowały nowe.

    – Zmiany przepisów prawa pracy wiązały się przy tym z nałożeniem na inspekcję dodatkowych obowiązków o charakterze formalnym.

  • Legalność zatrudnienia, praca tymczasowa, agencje zatrudnienia, delegowanie pracowników

    – Skala naruszeń prawa związanych z legalnością zatrudnienia jest zbliżona do tych, które były stwierdzane w latach ubiegłych.

    – Nadal najczęściej ujawniane nieprawidłowości obejmują zatrudnianie bez zawarcia umowy o pracę na piśmie oraz brak zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego lub uchybienia terminów przewidzianych na dopełnienie tych obowiązków.

    – Wyniki kontroli PIP w zakresie pracy nielegalnej nie oddają rzeczywistej skali zjawiska. Inspekcja pracy nie obejmuje bowiem swoim działaniem wszystkich form aktywności na rynku pracy.

    – Zmiana przedstawionego stanu wymaga przyjęcia rozwiązań kompleksowych i stworzenia krajowej strategii walki z tym obszarem szarej strefy gospodarki. PIP od lat rekomenduje opracowanie wieloletniego programu walki z pracą nierejestrowaną.

    – Do eliminowania szarej strefy konieczne są: współdziałanie organów nadzoru i kontroli, stworzenie procedur postępowania wszystkich organów kontrolnych, do których kompetencji należy ujawnianie nielegalnego zatrudnienia i walka z uszczupleniami należności budżetu państwa; zmiany legislacyjne (m.in.: w przepisach dotyczących terminu zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odnoszących się do wykonywania pracy na podstawie umów cywilnoprawnych); prowadzenie na szeroką skalę działalności edukacyjnej i informacyjnej; wprowadzenie stosownych zmian w przepisach ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy; uporządkowanie uproszczonego systemu zatrudniania cudzoziemców ze Wschodu na podstawie oświadczeń rejestrowanych w powiatowych urzędach pracy.

    – Stan praworządności w zakresie przestrzegania przez agencje zatrudnienia przepisów ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy utrzymuje się na poziomie zbliżonym do lat ubiegłych. Skala nieprawidłowości jest nadal niepokojąca.

  • – Za najistotniejszy problem należy uznać rażące naruszenia przepisów wobec osób kierowanych do pracy za granicą u pracodawców zagranicznych, w szczególności nielegalne prowadzenie usług pośrednictwa do pracy za granicą, a w wielu przypadkach świadome obchodzenie przepisów powołanej ustawy regulujących ten zakres działalności.

    – Można zauważyć nasilenie się tendencji do stosowania pracy tymczasowej, przy czym stosowanie pracy tymczasowej jest nadużywane przez przedsiębiorców.

    – Niepokój wzbudza wysoki poziom uchybień odnoszących się do bezpieczeństwa i higieny pracy osób wykonujących pracę tymczasową.

    – Doświadczenia zebrane przez inspektorów pracy w toku kontroli wskazują na potrzebę zmian ustawy o zatrudnianiu pracowników tymczasowych, m.in.: wprowadzenie sankcji za naruszenie przepisów ustawy, określających specyficzny charakter zatrudnienia tymczasowego, objęcie większą ochroną osób świadczących pracę tymczasową na podstawie umów cywilnoprawnych.

  • Działalność prewencyjna oraz promocja ochrony pracy

    – PIP przywiązuje dużą wagę do działalności prewencyjno-promocyjnej, której celem jest wspieranie pracodawców w tworzeniu bezpiecznego środowiska pracy.

    – W 2015 r. PIP realizowała 5 programów prewencyjnych ukierunkowanych głównie na branże o wysokim poziomie zagrożeń – budownictwo i przetwórstwo przemysłowe.

    – Prawie 70% uczestników programów prewencyjnych przygotowanych przez PIP dla pracodawców kończy je z sukcesem, dostosowując swoje zakłady pracy do stanu zgodnego z przepisami prawa.

  • Współpraca krajowa i międzynarodowa

    – Inspekcja pracy wspólnie z organami administracji publicznej, jednostkami samorządu terytorialnego wszystkich szczebli, organami nadzoru i kontroli warunków pracy, instytucjami działającymi w sferze ochrony pracy, a także instytutami badawczymi zrealizowała w 2015 r. wiele znaczących zadań programowych, jak również zaleceń i wniosków formułowanych podczas debat parlamentarnych, posiedzeń Rady Ochrony Pracy, sejmowych Komisji do Spraw Kontroli Państwowej oraz Polityki Społecznej i Rodziny.

    – PIP skierowała do właściwych organów i urzędów 14,8 tys. powiadomień o wynikach kontroli. Ponadto na wniosek zainteresowanych stron przeprowadzono 3,3 tys. kontroli, a wspólnie z innymi organami – 543.

    – Główny Inspektor Pracy oraz pracownicy PIP wzięli udział w 13 posiedzeniach sejmowej Komisji do Spraw Kontroli Państwowej.

    – Przedstawiciele PIP wzięli udział w 25 posiedzeniach różnych sejmowych komisji, podkomisji i komisji nadzwyczajnych; 4 posiedzeniach komisji senackich.

    – Odbyło się 12 posiedzeń plenarnych Rady Ochrony Pracy przy Sejmie Rzeczypospolitej Polskiej, podczas których zaprezentowano informacje i opracowania PIP dotyczące wyników działalności urzędu.

    – Współpracowano z: wymiarem sprawiedliwości, GIODO, RPO, wojewódzkimi inspektoratami transportu drogowego, instytutami badawczymi (m.in. CIOP-PIB).

    – PIP angażowała się w 2015 r. w działania o charakterze ogólnoeuropejskim oraz współpracowała z organizacjami międzynarodowymi zajmującymi się szeroko rozumianą ochroną pracy.

    – Komitet Wyższych Inspektorów Pracy (SLIC), obradujący dwa razy do roku, skupia szefów organów nadzoru nad warunkami pracy z państw UE, w tym z Polski.

    – W drugiej połowie roku przedstawiciele PIP przewodniczyli zespołowi międzynarodowych ekspertów, którzy działając z ramienia SLIC, ocenili system inspekcji pracy w Portugalii.

    – W ramach Programu Wymiany Inspektorów Pracy, realizowanego pod egidą Komitetu SLIC i finansowanego ze środków Komisji Europejskiej, odbyła się wizyta polskiego inspektora pracy w Niemczech.

    – Wytypowani reprezentanci PIP uczestniczyli w charakterze stałych ekspertów w inicjatywach centralnych o tematyce technicznej w ramach współpracy administracyjnej, tj. spotkaniach Grup Roboczych oraz Grup Współpracy Administracyjnej (ADCO) do spraw: dyrektywy o środkach ochrony indywidualnej, dyrektywy maszynowej, dyrektywy dot. urządzeń dźwigowych, dyrektywy o prostych zbiornikach ciśnieniowych i urządzeniach ciśnieniowych.

    – Współpraca inspekcji z zagranicznymi odpowiednikami wykracza poza ramy europejskie, z uwagi na członkostwo w Międzynarodowej Sieci Instytutów Szkoleniowych w Dziedzinie Pracy (RIIFT).

    – Zwiększona mobilność polskich obywateli, podejmujących pracę na terytorium UE, nasiliła potrzebę poszerzenia i zacieśnienia współpracy transgranicznej w celu promocji swobody przepływu pracowników i usług.

    – W 2015 r. PIP współpracowała z wieloma swoimi zagranicznymi odpowiednikami, m.in.: duńskim, norweskim, niemieckim, litewskim, słowackim, włoskim, czeskim, brytyjskim, belgijskim.

    – PIP brała udział w wielu międzynarodowych projektach, konferencjach i seminariach, takich jak: wsparcie reformy systemu inspekcji pracy na Ukrainie, projekt „Uczciwe i odpowiedzialne delegowanie”, europejska kampania kontrolno-informacyjnej SLIC „Poślizgnięcia i upadki na tym samym poziomie”, warsztaty dotyczące handlu ludźmi, działania Europejskiej Grupy Inspekcyjnej (EEP) w zakresie Zamkniętego Użycia i Zamierzonego Uwolnienia Organizmów Genetycznie Zmodyfikowanych,konferencja zorganizowana przez Europejską Agencję Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy w Bilbao, w ramach podsumowania kampanii „Zdrowe i Bezpieczne Miejsce Pracy: Stres w pracy? Nie, dziękuję!”.

  • Wnioski legislacyjne oraz opiniowanie projektów aktów prawnych

    – Główny Inspektor Pracy, realizując swoje uprawnienia określone w art. 18 ust.1 pkt 5 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy, skierował do właściwych ministrów 3 wnioski legislacyjne. Wnioski zawierały propozycje nowelizacji już istniejących aktów prawnych.

    – Ministrowi Kultury i Dziedzictwa Narodowego przedstawiono wniosek o znowelizowanie niżej wskazanych przepisów rozporządzenia Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 15 września 2010 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy organizacji i realizacji widowisk.

    – Do Ministra Gospodarki skierowano wniosek o rozważenie możliwości znowelizowania rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 28 marca 2013 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych.

    – Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi zgłoszono wniosek dotyczący nowelizacji rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 28 września 2001 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy obsłudze zwierząt gospodarskich.

    – W 2015 r. zaopiniowano ogółem 27 projektów aktów prawnych, w tym: 12 ustaw, 10 rozporządzeń (4 Ministra Pracy i Polityki Społecznej, 2 Ministra Gospodarki, 1 Ministra Zdrowia, 1 Ministra Spraw Wewnętrznych, 2 Rady Ministrów, 5 innych).

    – Zgłoszone propozycje i uwagi uzyskały w części akceptację i zostały uwzględnione w projektach aktów prawnych.

    – Do 15 projektów aktów prawnych nie zgłoszono uwag.